Bóng chuyền nữ thế giới khép lại vòng loại châu lục: 18 đội đã giành vé dự World Cup 2027

Trên sàn đấu ở Thiên Tân, khi quả bóng chạm đất ở điểm số cuối cùng, đội trưởng tuyển bóng chuyền nữ Thái Lan ngồi bệt xuống, hai tay ôm lấy mặt. Cách đó hơn bảy nghìn cây số, tại Nairobi, các cô gái Kenya cũng vừa gục xuống trong tiếng reo dâng lên từ phía đối diện. Ở Rio de Janeiro, Istanbul và Santo Domingo, những khoảnh khắc tương tự cũng diễn ra trong cùng những ngày cuối của chu kỳ vòng loại châu lục. Khi tất cả khép lại, bóng chuyền nữ thế giới đã biết tên 18 trong tổng số 32 đội góp mặt tại World Cup 2027.

"Khi trái bóng lăn, tôi thấy một thế giới đang thở." Tôi nghĩ tới câu ấy rất nhiều khi ngồi lại sau khi các giải đấu kết thúc, nhìn tấm bản đồ 32 đội đang dần được lấp đầy bằng những cái tên đến từ năm châu lục. Mỗi tấm vé là một câu chuyện, và phía sau mỗi câu chuyện là một hành trình dài hơn nhiều so với những gì khán giả kịp nhìn thấy trên sóng truyền hình.

BỐI CẢNH: MỘT THỂ THỨC MỚI VÀ MỘT THỊ TRƯỜNG MỚI

World Cup bóng chuyền nữ 2027 do Canada và Mỹ đồng đăng cai. Đây là lần đầu tiên giải đấu cấp thế giới dành cho bóng chuyền nữ đặt chân tới Bắc Mỹ ở thể thức mở rộng 32 đội. Ba suất đầu tiên được trao cho đương kim vô địch thế giới Italy cùng hai chủ nhà Canada và Mỹ. Việc một giải đấu từng bị coi là "sân chơi của người Nhật" giờ đây mở rộng ra toàn cầu và neo mình vào thị trường thể thao lớn nhất hành tinh là tín hiệu cho thấy FIVB đang đặt cược dài hạn vào bóng chuyền nữ.

Cơ chế vòng loại được thiết kế theo năm châu lục, mỗi châu lục có ba suất, tổng cộng mười lăm suất, cộng thêm ba suất đặc cách dành cho chủ nhà và nhà vô địch thế giới. Mười tám đội đã có tên trên bản đồ. Mười bốn suất còn lại sẽ được xác định trong giai đoạn tiếp theo của quá trình vòng loại, nhưng phần khó nhất đã đi qua.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi qua nhiều kỳ giải, điều khiến vòng loại lần này khác biệt nằm ở chỗ các giải châu lục không còn là những cuộc trình diễn nội bộ. Chúng trở thành những trận đấu có tính quyết định tuyệt đối, nơi một set bóng có thể định đoạt số phận của cả một thế hệ vận động viên. Và chính áp lực ấy đã tạo ra những câu chuyện mà thống kê thông thường không thể kể hết.

PHẦN LÕI: NĂM CHÂU LỤC, MƯỜI LĂM TẤM VÉ

Khu vực Bắc Trung Mỹ và Caribe (NORCECA) tại Santo Domingo mở màn cho chuỗi ngày quyết định. Cuba và Cộng hòa Dominica giành quyền vào bán kết cùng hai chủ nhà World Cup là Canada và Mỹ. Bởi Canada và Mỹ đã có suất từ trước, hai tấm vé châu lục đầu tiên thuộc về Cuba và Cộng hòa Dominica. Chung cuộc, Cuba xếp thứ ba, Cộng hòa Dominica thứ tư, và Puerto Rico — đội đứng thứ năm — trở thành đội thứ ba của khu vực giành vé.

Điều đáng chú ý nằm ở vị trí của Cuba. Sau nhiều năm chìm trong khó khăn về lực lượng và điều kiện tập luyện, đội bóng này trở lại với tư cách một thế lực thực sự của khu vực. Cộng hòa Dominica tiếp tục khẳng định vị thế bằng lối chơi dựa trên chiều cao và sức mạnh ở vị trí phụ công. Puerto Rico, dù chỉ đứng thứ năm, vẫn giành vé nhờ cơ chế phân bổ theo châu lục, một chi tiết tôi sẽ trở lại ở phần sau.

Giải vô địch bóng chuyền nữ châu Á (AVC) tại Thiên Tân, Trung Quốc là nơi diễn ra trận chung kết được chờ đợi nhất của cả chu kỳ vòng loại. Thái Lan và Trung Quốc tiến vào trận tranh huy chương vàng, qua đó sớm giành hai tấm vé dự World Cup. Thái Lan sau đó đánh bại đội chủ nhà để lên ngôi vô địch châu Á, còn Trung Quốc phải chấp nhận vị trí á quân. Nhật Bản thắng trận tranh huy chương đồng và cũng giành vé tới World Cup 2027.

Chiến thắng của Thái Lan là khoảnh khắc tôi giữ lại lâu nhất. Đây là đội tuyển mà tôi theo dõi từ những năm còn ngồi trên ghế giảng đường, và tôi vẫn nhớ cảm giác lần đầu tiên nhận ra rằng bóng chuyền nữ Đông Nam Á có thể đứng ngang hàng với những nền bóng chuyền hùng mạnh nhất châu lục. Thái Lan vô địch trên đất Trung Quốc, trước một đội tuyển từng nhiều lần vô địch thế giới. Với những người theo dõi bóng chuyền nữ Đông Nam Á, đó là một cột mốc mà các bảng thống kê thuần túy không thể diễn tả hết.

"Tôi nghe trong tiếng gõ bàn phím nhịp đập của một thế hệ đang ghi tên mình." Khi tiếng còi mãn cuộc ở Thiên Tân vang lên, tôi hiểu rằng một thế hệ vận động viên nữ Đông Nam Á đang tự viết lịch sử của chính họ, bằng chính đôi tay mình, trên sân đấu của người khác.

Giải vô địch bóng chuyền nữ châu Phi (CAVB) tại Nairobi, Kenya chứng kiến Ai Cập và Kenya trở thành hai đội châu Phi đầu tiên giành vé tới World Cup. Họ làm được điều đó bằng việc tiến vào trận chung kết. Ai Cập sau đó lên ngôi vô địch, còn đội chủ nhà Kenya phải bằng lòng với vị trí á quân. Cameroon giành huy chương đồng và trở thành đội thứ ba của châu Phi có vé.

Câu chuyện của Kenya đáng được nhắc tới nhiều hơn những gì một dòng kết quả có thể chứa đựng. Được chơi trên sân nhà, trước khán giả nhà, đội tuyển này đi tới trận cuối cùng rồi dừng lại ở ngưỡng cửa cao nhất. Đó là một trong những khoảnh khắc khiến tôi nhớ tới câu chuyện về những vận động viên nữ tự bỏ tiền mua giày vì liên đoàn không cấp đủ. Với họ, tấm vé dự World Cup không chỉ là thành tích, mà là bằng chứng cho một khoản đầu tư dài hạn mà rất ít người từng tin sẽ có ngày sinh lời.

Giải vô địch bóng chuyền nữ châu Âu (CEV) tại Istanbul, Thổ Nhĩ Kỳ mang tới ba tấm vé cho Serbia, Ba Lan và Thổ Nhĩ Kỳ. Cả ba đội tiến vào bán kết cùng với đương kim vô địch thế giới Italy — đội đã có suất từ trước — nên nghiễm nhiên giành vé. Trên bục podium ở Istanbul, thứ tự lần lượt là Thổ Nhĩ Kỳ, Italy và Serbia.

Châu Âu là châu lục có mật độ cạnh tranh dày đặc nhất, và việc ba đội vào bán kết giành vé gần như ngay lập tức cho thấy một nghịch lý: ở châu lục này, suất dự World Cup được quyết định chỉ trong vài ngày thi đấu, trong khi chất lượng đội tuyển lại trải đều tới mức nhiều đội mạnh phải ngồi nhà. Thổ Nhĩ Kỳ lên ngôi trên sân nhà là một cột mốc quan trọng, bởi đây là đội bóng đang sở hữu một trong những thế hệ tài năng sung mãn nhất của bóng chuyền nữ châu Âu.

Giải vô địch bóng chuyền nữ Nam Mỹ (CSV) tại Rio de Janeiro, Brazil khép lại chuỗi ngày quyết định. Ngay từ ngày thi đấu áp chót, ba đội giành vé đã được xác định: Brazil, Argentina và Colombia. Sang ngày hôm sau, họ lần lượt giành huy chương vàng, bạc và đồng của giải đấu.

Colombia là cái tên đáng chú ý nhất trong nhóm này. Đây là một đội tuyển chưa từng được xếp vào nhóm ứng viên hàng đầu của Nam Mỹ, nhưng đã tận dụng tốt cơ hội để ghi tên mình vào một kỳ World Cup mở rộng. Brazil vẫn là thế lực không thể tranh cãi ở khu vực, còn Argentina tiếp tục duy trì vị thế của một đội bóng có nền tảng kỹ thuật ổn định.

Mười tám đội đã có tên, và bản đồ quyền lực đang dịch chuyển

Danh sách mười tám đội giành vé tính tới thời điểm này gồm: Italy, Canada và Mỹ (đặc cách), cùng Argentina, Brazil, Cameroon, Trung Quốc, Colombia, Cuba, Cộng hòa Dominica, Ai Cập, Nhật Bản, Kenya, Ba Lan, Puerto Rico, Serbia, Thái Lan và Thổ Nhĩ Kỳ.

Điều đáng nói là trong danh sách này xuất hiện những cái tên mà cách đây một thập kỷ ít ai nghĩ tới khi nói về một kỳ World Cup: Cameroon, Colombia, Thái Lan. Sự hiện diện của họ cho thấy rằng thể thức mở rộng 32 đội đang làm thay đổi không chỉ số lượng đội dự giải, mà cả bản chất của giấc mơ World Cup. Một suất dự giải giờ đây không còn là đặc quyền của một nhóm nhỏ các quốc gia có truyền thống bóng chuyền lâu đời.

Nhìn vào phân bổ theo châu lục, châu Á góp mặt với bốn đội (Thái Lan, Trung Quốc, Nhật Bản, và Thái Lan đại diện cho Đông Nam Á), châu Âu có bốn đội (Italy, Serbia, Ba Lan, Thổ Nhĩ Kỳ), Nam Mỹ có ba đội (Brazil, Argentina, Colombia), Bắc Trung Mỹ và Caribe có năm đội (Mỹ, Canada, Cuba, Cộng hòa Dominica, Puerto Rico), còn châu Phi có ba đội (Ai Cập, Kenya, Cameroon). Tính cân bằng theo khu vực là điểm sáng của thể thức mới, nhưng cũng là điểm gây tranh cãi lớn nhất.

GÓC NHÌN NGƯỢC DÒNG: KHI TẤM VÉ KHÔNG PHẢI LÚC NÀO CŨNG ĐI KÈM ĐẲNG CẤP

Ở đây xuất hiện một nghịch lý mà ít bài bình luận đề cập. Cơ chế ba suất cho mỗi châu lục đảm bảo tính đại diện toàn cầu, tạo điều kiện cho các nền bóng chuyền đang phát triển có cơ hội góp mặt. Nhưng nó cũng đồng nghĩa với việc một đội đứng thứ năm ở khu vực Bắc Trung Mỹ và Caribe như Puerto Rico có thể giành vé, trong khi một đội mạnh của châu Âu phải ngồi nhà chỉ vì không vào được bán kết của một giải đấu kéo dài vài ngày.

Tôi không cho rằng Puerto Rico không xứng đáng. Vấn đề nằm ở chỗ hệ thống đang trộn lẫn hai thước đo khác nhau: giá trị thi đấu và giá trị đại diện. Một mặt, việc mở rộng giúp World Cup trở thành sân chơi toàn cầu thực sự, mang lại cơ hội quảng bá và nguồn thu cho các liên đoàn đang cần chúng nhất. Mặt khác, nó có nguy cơ làm loãng chất lượng chuyên môn ở vòng bảng, khi khoảng cách giữa nhóm dẫn đầu và nhóm cuối bảng ngày càng lớn.

Điều tương tự cũng diễn ra ở châu Á và châu Phi, nơi các suất được quyết định chỉ qua một giải đấu ngắn. Một đội tuyển đầu tư bài bản suốt bốn năm có thể bị loại chỉ vì một trận đấu không may mắn. Đây là điểm mù mà các nhà tổ chức cần cân nhắc khi thiết kế vòng loại cho chu kỳ tiếp theo.

Nhưng có một khía cạnh khác mà tôi muốn nhấn mạnh hơn cả. Với bóng chuyền nữ, việc giành vé dự World Cup có giá trị vượt xa một suất thi đấu — đó là điều kiện để các đội tuyển nữ được đầu tư, được thi đấu và được nhìn nhận nghiêm túc. Trong nhiều năm, tôi đã dành bảy tháng để xây dựng bộ dữ liệu về số trận quốc tế của các đội tuyển nữ, và phát hiện ra một khoảng cách nghiệt ngã: các đội nam thường có khoảng 45 trận quốc tế mỗi năm, trong khi các đội nữ chỉ có khoảng 15. Sự chênh lệch ấy không đến từ năng lực thi đấu, mà từ cách các liên đoàn phân bổ nguồn lực.

Một tấm vé dự World Cup, vì thế, không chỉ là thành tích thể thao. Nó là bằng chứng để một đội tuyển nữ có thể thuyết phục liên đoàn của mình rằng họ xứng đáng được đầu tư nhiều hơn, được tập luyện trong điều kiện tốt hơn, và được đối xử công bằng hơn. Với những đội như Cameroon hay Colombia, tấm vé này có thể là bàn đạp cho cả một thập kỷ phát triển phía sau.

KẾT LUẬN: NHỮNG GÌ ĐANG ĐƯỢC VẼ LẠI

"Kiệt sức là một bài học, và trái tim thể thao biết cách tự nạp lại." Sau tất cả những gì đã diễn ra ở năm châu lục, tôi vẫn tin rằng bóng chuyền nữ đang bước vào một giai đoạn chưa từng có tiền lệ. Mười tám tấm vé đã được trao, nhưng điều quan trọng hơn nằm ở chỗ những tấm vé ấy đang đi tới nhiều nơi hơn bao giờ hết.

Mười bốn suất còn lại sẽ tiếp tục được quyết định trong thời gian tới, và câu hỏi thực sự không phải là đội nào sẽ giành nốt những tấm vé đó. Câu hỏi là liệu thể thức mở rộng này có thực sự tạo ra một nền bóng chuyền nữ công bằng hơn, hay chỉ đơn thuần là một cuộc mở rộng về mặt hình thức. Với những người đã dành cả sự nghiệp để đưa tin về bóng chuyền nữ, tôi chọn tin rằng lần này sự thay đổi là thật.