Pressing bị giải mã: điểm mù chiến thuật khiến đội tuyển Việt Nam trả giá

Pressing bị giải mã: điểm mù chiến thuật khiến đội tuyển Việt Nam trả giá

Trong ba trận gần nhất tôi theo dõi trực tiếp đội tuyển Việt Nam - hai ở vòng loại, một ở sân chơi khu vực - có một chi tiết lặp đi lặp lại đến mức ám ảnh. Mỗi khi tuyến tiền vệ dâng cao pressing, khoảng trống giữa hai trung vệ và hai tiền vệ phòng ngự lại rộng ra như một căn phòng bỏ trống. Đối thủ chỉ cần một đường chuyền vượt tuyến để chạm đúng tử huyệt.

Tôi ngồi lại với hàng chục băng hình. Tôi ghi chép từng pha bóng. Và điều tôi rút ra không hề dễ chịu: đội tuyển đang để lộ một điểm mù có tính hệ thống, chứ không phải những sai sót ngẫu nhiên. Vấn đề chưa bao giờ nằm ở tinh thần. Cầu thủ Việt Nam chạy không ít hơn ai, tranh chấp không hề lười. Vấn đề nằm ở cấu trúc trận đấu, và ở một niềm tin gần như đã thành tín điều: hễ cứ pressing tầm cao, mặc nhiên đó là lợi thế.

Tôi không tin điều đó. Và dữ liệu tôi tổng hợp trong nhiều tháng qua cũng không tin.

Đội tuyển Việt Nam đã xây dựng bản sắc pressing tầm cao trong nhiều năm. Ý tưởng rất rõ ràng: dùng cự ly đội hình ngắn, khả năng tranh chấp và nền tảng thể lực để đoạt bóng ngay tại phần sân đối phương, rồi tung ra những pha chuyển trạng thái chớp nhoáng. Khi guồng máy này chạy trơn tru, Việt Nam là đội khó chịu bậc nhất khu vực Đông Nam Á. Các đối thủ từng phải lùi sâu, phất bóng dài và cầu may.

Nhưng bóng đá khu vực đã đổi. Đối thủ không còn phất bóng dài theo bản năng. Họ chơi những pha phối hợp ngắn có chủ đích, nhử hàng tiền vệ Việt Nam lao lên, rồi tung một đường chuyền xuyên tuyến vào đúng vùng trống phía sau. Gegenpressing từng là vũ khí, giờ thành thứ gần như đã bị giải mã, bởi chính những đội từng thua vì nó.

Trong giới phân tích, người ta hay nói về thời điểm vàng của một chiến thuật. Pressing tầm cao có thời điểm vàng của nó. Điều đáng nói là thời điểm đó, ở khu vực này, có thể đã qua từ trước khi đội tuyển kịp nhận ra.

Tôi thuộc kiểu người không nhìn vào bảng xếp hạng. Tôi nhìn vào khoảng trống. Khi cả thế giới tin vào bảng đấu, tôi tin vào dữ liệu. Đó là lý do tôi không bắt đầu từ tỷ số, mà bắt đầu từ cấu trúc.

Tôi bắt đầu từ một con số ít ai để ý. Trong các trận tôi theo dõi, mỗi lần hàng tiền vệ Việt Nam dâng lên vượt vạch giữa sân, khoảng cách trung bình giữa tuyến tiền vệ và cặp trung vệ rơi vào khoảng ba mươi mét. Ba mươi mét. Đó là quãng đường một tiền đạo đối phương có thể bứt tốc trong chưa đầy ba giây. Với một đường chuyền đúng tầm, pha phản công tới trước khi hàng thủ kịp co về.

Khoảng trống ba mươi mét giữa tuyến tiền vệ dâng cao và cặp trung vệ chính là điểm mù có tính hệ thống của đội tuyển Việt Nam, và nó bị khai thác lặp đi lặp lại trong hiệp hai.

Khoảng trống đó sinh ra từ đâu? Từ một giả định. Khi dâng cao, đội bóng tin rằng mình sẽ đoạt lại bóng trước khi đối thủ kịp chuyển hướng. Giả định ấy chỉ đúng khi đối phương chuyền dài theo bản năng. Khi họ chủ động chơi ngắn, dụ người rồi chuyền xuyên tuyến, chính hành động dâng cao lại mở cửa cho tử huyệt.

Tôi gọi đó là nghịch lý của lòng dũng cảm. Càng pressing quyết liệt, cấu trúc càng mỏng. Đến một điểm, quyết liệt biến thành tự sát.

Nhìn lại các pha chuyển trạng thái. Điều tôi thấy khi xem lại băng hình không phải cầu thủ yếu, mà là các tuyến đã mất kết nối. Khi mất bóng, tiền vệ phòng ngự phải chọn: lùi theo bóng, hay bọc lót cho trung vệ đang bị kéo ra biên. Cả hai lựa chọn đều sai, vì cả hai đều muộn một nhịp. Nhịp đó chính là toàn bộ trận đấu.

Nếu bạn cho rằng tôi nói quá, hãy đếm lại các bàn thua của đội tuyển trong hiệp hai. Tôi đã đếm. Phần lớn đến từ việc đối thủ vượt qua tuyến tiền vệ chỉ bằng một đường chuyền thẳng, không cần rê bóng, không cần tốc độ. Chỉ cần sự kiên nhẫn.

Một điểm mù nữa ít ai nhắc: thể lực. Pressing tầm cao tiêu tốn năng lượng khủng khiếp. Hiệp một, đội chạy như một khối gắn keo. Sang hiệp hai, cự ly giãn ra, các pha áp sát chậm nửa nhịp, và khoảng trống xuất hiện. Đối phương chỉ cần chờ đến đúng thời điểm. Họ chờ, và họ có được thứ mình cần.

Sân nhà không chết, chỉ là người ta đã nhầm nó với thói quen.

Các đội khu vực giờ tính toán rất kỹ khi đến làm khách. Họ không tới để đôi công. Họ tới để phá cấu trúc của chủ nhà bằng những pha bóng ít chạm, nhiều nhịp, nhắm thẳng vào điểm mù đã được nghiên cứu từ trước. Họ chấp nhận nhường thế trận, đổi lấy khoảng trống. Và vì hàng tiền vệ Việt Nam dâng theo bản năng, món quà cứ thế được dọn ra.

Có một chi tiết còn tinh tế hơn. Khi đội tuyển dâng cao, các hậu vệ biên thường bị hút lên để tham gia tấn công. Điều đó để lại hai hành lang trống hai bên cặp trung vệ. Đối thủ chỉ cần một đường chuyền chéo ra biên, và một tiền đạo nhanh ở đó. Khoảng trống không chỉ nằm giữa sân. Nó nằm ở cả hai cánh, và nó lan ra như vết dầu.

Vậy nếu không phải pressing tầm cao, giải pháp là gì? Đây là câu hỏi ban huấn luyện phải trả lời trong vài tháng tới.

Giải pháp không nằm ở việc từ bỏ pressing. Bỏ nó hoàn toàn là phản ứng ngược cực đoan, kiểu bỏ cả đứa trẻ lẫn bồn nước. Giải pháp nằm ở phân tầng: có giai đoạn pressing, có giai đoạn khối phòng ngự lùi để che khoảng trống. Gọi là pressing chọn lọc cũng được, gọi là khối phòng ngự tùy biến cũng được. Cái tên không quan trọng. Điều quan trọng là đội bóng phải biết đọc trận đấu, và chuyển tầng theo tình huống.

Để làm được, cần một tiền vệ phòng ngự biết khi nào dâng, khi nào giữ. Cần trung vệ biết che chắn khi hàng tuyến trên rời vị trí. Cần một hệ thống thông tin trên sân đủ tốt để cả đội cùng lúc hiểu: lúc này pressing, lúc này lùi. Đó là công việc huấn luyện, không phải phép màu. Và nó đòi hỏi thời gian, thứ mà bóng đá quốc tế ít khi hào phóng.

Nhìn rộng ra, chúng ta từng chứng kiến điều tương tự ở những nền bóng đá lớn hơn. Một hệ thống từng khiến cả châu Âu khiếp sợ, rồi bị đọc vị từng nhịp, cuối cùng buộc phải tái sinh thành một biến thể khác. Không có hệ thống nào trường tồn ở dạng nguyên bản. Bóng đá là cuộc chạy đua vũ trang không hồi kết. Kẻ nào dừng lại để tự hào về vũ khí cũ, kẻ đó thua.

Đó là bài học mà đội tuyển Việt Nam, theo tôi, đang đứng trước ngưỡng phải học.

Hãy nhìn vào khoảng trống, đừng nhìn vào vị trí. Vị trí danh nghĩa của các cầu thủ trên sơ đồ chỉ là mảnh giấy. Điều quyết định trận đấu là khoảng không gian mà không ai chiếm giữ. Và không gian ấy, trong cấu trúc hiện tại của đội tuyển, đang bị bỏ ngỏ ở đúng nơi nguy hiểm nhất.

Công bằng mà nói, tôi có thể đã sai ở một điểm.

Tôi phân tích dựa trên băng hình và ghi chép của chính mình. Tôi không có quyền truy cập vào dữ liệu nội bộ của đội, không biết ban huấn luyện đã điều chỉnh gì ở những trận tôi không xem, cũng không biết các chỉ số tracking bên trong nói lên điều gì. Có thể những khoảng trống tôi thấy đã được xử lý bằng các điều chỉnh không nằm trong băng hình. Có thể những bàn thua tôi quy cho cấu trúc lại đến từ sai số cá nhân của một cầu thủ trong một khoảnh khắc cụ thể.

Cũng phải nói cho công bằng: pressing tầm cao đã mang cho bóng đá Việt Nam những khoảnh khắc mà không hệ thống nào khác làm được. Nó là một phần bản sắc. Phủ nhận nó hoàn toàn sẽ là nông nổi. Vấn đề không phải là có nên pressing hay không, mà là pressing như thế nào, vào lúc nào, và ở đâu trên mặt sân.

Nhưng khi ai đó nói với bạn rằng hệ thống này đang bị đối phương đọc vị, đừng vội giận. Lịch sử không quan tâm bạn có dám nói hay không, nó chỉ chờ bạn nói đúng.

Tôi đặt cược vào một điều. Trong mười hai tháng tới, đội bóng nào ở khu vực dám phá bỏ tín điều pressing toàn phần sẽ là đội hưởng lợi. Còn đội nào giữ nguyên cấu trúc cũ, sẽ tiếp tục để thủng lưới ở đúng khoảng trống ba mươi mét ấy.

Điểm mù chưa bao giờ nằm ở cầu thủ. Nó nằm ở chỗ người ta tin vào một thứ đã bị giải mã, chỉ vì nó từng hiệu quả.