V-League: Khi ba trung vệ trở thành tấm khiên cho những HLV sợ mất ghế

Phút 81, tỷ số 1-1 trên sân Hàng Đẫy. HLV đội khách đứng bật dậy, vẫy tay gọi người. Không phải một tiền đạo, cũng chẳng phải một tiền vệ sáng tạo. Ông đưa trung vệ thứ ba vào sân, kéo cả tuyến hậu vệ lùi thành khối năm người ngay trước vòng cấm. Khán đài rít lên. Mười phút sau, đội khách rời sân với một điểm, và trong phòng họp báo ông gọi đó là “sự linh hoạt chiến thuật”. Tôi ngồi xem lại băng hình ba lần. Thứ tôi thấy là một hợp đồng bảo hiểm cho chiếc ghế huấn luyện, còn khung thành thì vẫn hở như thường. Mùa giải năm nay, hàng thủ ba người đang lan khắp V-League như một thói quen mặc áo giáp đi ngủ. Người ta gọi tôi là kẻ phá đám. Tôi gọi đó là nhìn trước bước chạy. Trong mười bốn vòng đầu tiên, tôi ghi lại cách mỗi đội ra sân. Bảy trên mười bốn đội xuất phát với ba trung vệ trong ít nhất một phần ba số trận. Bốn mùa trước, con số ấy chưa chạm tới một nửa. Thép Xanh Nam Định, Công An Hà Nội, Thanh Hóa, Becamex Bình Dương — nhóm bám top — đều đã thử. Nhưng đáng chú ý hơn, nhóm trung bình và nhóm cuối bảng mới là nơi sơ đồ này sinh sôi mạnh nhất. Đội mạnh đá ba trung vệ để kiểm soát trận đấu. Đội yếu đá ba trung vệ để không thua. Hai mục đích khác hẳn nhau, nhưng khoác chung một cái vỏ, và cái vỏ thì luôn được truyền thông tung hô như một bước tiến của bóng đá Việt. Câu chuyện này không mới. Bóng đá Việt Nam từng lao vào tiki-taka như một tôn giáo, rồi nhận ra mình không có Xavi để chuyền và không có Messi để phá tuyến. Giờ đến lượt ba trung vệ. Mỗi khi một trào lưu ngoại quốc đi qua, V-League lại mua cái vỏ và bỏ lại phần ruột ở sân bay. Tôi từng gọi đó là tiki-taka của những kẻ học trò vô hồn. Ba trung vệ phiên bản V-League xứng đáng một cái tên chẳng kém phần sắc bén: phản tiki-taka, một thứ bóng đá phòng ngự núp bóng hiện đại. Tôi không tin vào bước tiến ấy. Tôi lấy ba trận gần nhất của một đội đang đá ba trung vệ làm mẫu, và bóc từng pha bóng. Khi cầm bóng, họ chia hai trung vệ ra hai biên, đẩy hai cầu thủ chạy cánh lên tận cùng. Nghe rất hiện đại. Nhưng khi đối phương pressing, tiền vệ trụ của họ chỉ nhận bóng sáu lần mỗi trận ở khu vực giữa sân, một nửa so với chính họ khi đá bốn hậu vệ. Không có ai nhận bóng dưới áp lực, bóng buộc phải đá dài. Tỷ lệ chuyền dài tăng từ 11% lên 19%. Và mỗi lần đá dài, hai cầu thủ chạy cánh vẫn còn đứng cao, để lộ hai khoảng trống mênh mông hai bên sườn ba trung vệ. Đó là cái bẫy tự giăng. Sơ đồ ba trung vệ muốn phát huy, nó cần một tiền vệ trụ đủ giỏi để thoát pressing, một cặp cầu thủ chạy cánh đủ khôn để biết lúc nào lên lúc nào ở lại, và một trung vệ giữa biết kéo bóng lên như một tiền vệ lùi sâu. V-League có bao nhiêu người như thế? Tôi đếm trên đầu ngón tay, và phần lớn họ đang khoác áo hai đội bóng ở top đầu. Những đội còn lại bắt chước hình dáng mà không có ruột. Khi không bóng, bức tranh còn rõ hơn. Ba trung vệ co lại thành khối năm người trước vòng cấm. Số lần đối thủ vào được vòng cấm giảm, đúng. Nhưng số pha phản công của chính họ cũng giảm theo, vì khi cướp được bóng, tuyến trên chỉ còn một tiền đạo cô độc. Tôi đo được một con số đau lòng: ở sơ đồ ba trung vệ, đội bóng ấy tung ra trung bình 7,4 cú sút mỗi trận, so với 11,2 cú sút khi đá bốn hậu vệ. Họ thủ chắc hơn một chút, và tấn công tệ hơn rất nhiều. Bóng đá không cho không ai thứ gì. Để công bằng, tôi đo cả chỉ số pressing. Ở sơ đồ ba trung vệ, PPDA của đội bóng ấy tăng từ 9,8 lên 13,6, nghĩa là họ để đối thủ chuyền nhiều hơn trước khi chịu áp lực. Họ không pressing cao hơn. Họ lùi sâu hơn và nhường sân. Một đội nhường sân thì phải chịu nhiều bóng chết hơn gần vòng cấm, và bàn thua chuyển từ thế trận mở sang các pha cố định. Cái họ làm không phải bịt rò rỉ. Cái họ làm là dời chỗ rò rỉ đến một nơi khó bị chửi hơn. Thử so một đội top và một đội trung bình trong cùng một vòng đấu. Đội top cầm bóng 61%, chuyền 540 đường, và ba trung vệ của họ đứng ở vạch giữa sân như ba nhạc trưởng. Đội trung bình cầm bóng 38%, chuyền 290 đường, và ba trung vệ của họ dán mình trong vòng cấm như ba người gác cửa. Cùng một sơ đồ, một bên là nhạc trưởng, một bên là người gác cửa. Sự khác biệt không nằm ở hình vẽ trên bảng chiến thuật. Nó nằm ở việc đội bóng ấy ra sân để làm gì. Vậy tại sao vẫn ngày càng nhiều HLV chọn nó? Vì một lý do nằm ngoài sân cỏ. Một HLV thua 0-3 bằng sơ đồ bốn hậu vệ sẽ bị réo tên trên khắp các diễn đàn. Cũng HLV ấy thua 0-1 bằng sơ đồ ba trung vệ sẽ được khen là biết liệu cơm gắp mắm. Thua ít hơn một bàn, nhưng quan trọng hơn, thua trong tư thế của kẻ đã tính toán. Đây là chỗ tôi muốn dừng lại: một sơ đồ mà khi cầm bóng thì tự bó, khi mất bóng thì tự thủ, không sinh ra bàn thắng, rốt cuộc để làm gì nếu không phải để HLV không bị sa thải? Nó không giúp đội thắng. Nó giúp đội không thua đậm. Và với một người đang ngồi trên ghế nóng, không thua đậm chính là không bị sa thải. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi suốt nhiều mùa V-League, tôi nhận ra một quy luật lặp đi lặp lại: mỗi khi một đội bắt đầu đá ba trung vệ, tỷ lệ thắng của họ không tăng, nhưng số trận thua cách biệt hai bàn trở lên giảm rõ rệt. Các HLV biết điều đó. Họ không tối ưu cho chiến thắng. Họ tối ưu cho sự sống còn của chính mình. Tôi nhớ đến Quảng Nam những năm trước. Khi ấy cả giải cười vào một thằng nhà báo trẻ dám nói đội bóng ấy sẽ xuống hạng vì tuổi trung bình đội hình gần ba mươi. Người ta ghét kết luận ấy, không vì nó sai, mà vì nó đúng quá sớm. Chiến thuật ở V-League cũng vậy. Các HLV không đá ba trung vệ vì họ tin vào nó. Họ đá vì sợ mất việc, và vì thấy đội bên cạnh cũng đá. Giờ đến phần tôi có thể sai. Tôi tự đặt mình vào ghế phản biện. Có những đội đá ba trung vệ thật sự hay, và tôi không muốn ném cả sơ đồ vào sọt rác. Một đội sở hữu đủ con người phù hợp — cặp cầu thủ chạy cánh biết chơi như tiền vệ, trung vệ giữa biết kéo bóng, tiền đạo biết làm tường — đội ấy đá ba trung vệ sẽ khiến đối thủ nghẹt thở. Vấn đề không nằm ở sơ đồ. Vấn đề nằm ở động cơ. Cùng một hình dáng, kẻ dùng nó để tấn công và kẻ dùng nó để trốn tránh, kết cục khác nhau một trời một vực. Cái tôi phản đối không phải ba trung vệ. Cái tôi phản đối là ba trung vệ như một tấm khiên che cho nỗi sợ. Và tôi cũng phải thú nhận: mẫu của tôi nhỏ. Ba trận, một đội, vài chỉ số. Tôi không dám nói con số 7,4 cú sút kia đúng cho cả giải. Nhưng tôi dám nói nó đúng cho kiểu đội đang nhân bản nó khắp V-League. Tôi hẹn một mốc kiểm chứng. Khi mùa giải đi hết vòng hai mươi, hãy đếm lại xem bao nhiêu đội còn trung thành với ba trung vệ, và bao nhiêu trong số đó đang nằm ở nửa dưới bảng xếp hạng. Nếu tôi sai, tôi sẽ tự tay viết bài xin lỗi, in rõ số liệu như lần tôi từng làm ở Quảng Nam. Ở Quảng Nam tôi học được một điều: người ta ghét bạn vì bạn đúng trước họ một mùa giải. Còn nếu tôi đúng, đừng gọi đó là tiên tri. Hãy gọi đó là việc đọc bảng chỉ số trong khi người khác chỉ đọc tỷ số. Lần tới, khi thấy đội bóng của bạn tung ba trung vệ vào sân ở phút 80 với tỷ số hòa, đừng nhìn vào hàng thủ. Hãy nhìn lên khán đài, nơi vị chủ tịch đang ngồi. Bạn sẽ hiểu ai mới là người thật sự được bảo vệ trong pha thay người ấy. Bóng đá Việt Nam không cần thêm một sơ đồ để trốn tránh. Nó cần một HLV dám để hàng thủ mình hở, vì tin rằng bàn thắng ở đầu bên kia sẽ trả lại món nợ. Hà Nội FC không cần một thế hệ vàng. Họ cần một thế hệ dám chơi thứ bóng đá mà kẻ khác sợ hãi.